Benjamin Rijnsburger
Redactionele intro: Heidi Muijen       –      illustraties: Greg Suffanti      –        Mei 2026     

De titel van het boek van Kader Abdolah vat de archetypische beweging van het ‘vinden van je Zelf’ (voorbij je zelf/ het ego) prachtig samen: “Wat je zoekt, zoekt jou”! Die treffende titel voor de reis in dit boek naar de mystieke verhalen van de Perzische dichter Rumi verwijst ook naar diens beeld van deze beweging als een terugkeer naar ‘de wortel van de wortel’… In een betoverende hervertelling geeft Kader Abdolah een draai aan het Perzische verhaal over de 30 vogels, die de reis door onherbergzaam land ondernemen op zoek naar de Vuurvogelkoning Simorg. Zij zien bij aankomst echter niemand om zich heen, alleen zichzelf: “Het geheim was niet bij Simorg. Het geheim was niet buiten hen, ze waren zelf het geheim: je bent wat je zoekt.”.

Hoe bijzonder dat dit interculturele narratief over zelfwording als een terugkeer naar het (‘echte’) zelf met de archetypische symboliek over de schat in eigen tuin ook voor jonge hedendaagse filosofen zoveel zeggingskracht blijkt te hebben. En, geplaatst in de actuele context van de digitale tijden waarin we leven, eigenlijk nog betekenisvoller wordt….

De tuin als archetypisch symbool opent een mythisch veld van betekenisgeving en onderstreept het belang van rituelen. Het proces van zelfwording als ‘het graven naar de schat in je eigen tuin’ verbeeldt symbolisch ‘de terugkeer naar een (dieper/ hoger) Zelf’ en wijst zowel op het belang van toewijding en discipline, als op de rituele kracht van verbinding. De (her)verbinding met een diepere laag in zich zelf verloopt via het vermogen van empathie en resonantie in een eeuwige lemniscaatbeweging rond de polen ik en ander. De existentiële dialogische filosofie draait het gebruikelijke primaat van het ik om en zegt, dánkzij de ander; zij geeft daarmee een weldadig accent voorbij de ‘ikkerigheid’ van deze tijd naar het belang van gemeenschapsvorming. Die accentverschuiving toont de relevantie van rituelen, alsook de gelaagdheid van de liefde: van de romantische, de vriendschappelijke, de laag van empathie tot aan een alomvattende liefde waarover mystieke en spirituele tradities spreken.

Elke vorm van liefde kent haar eigen soort van rituelen, in verschillende vormen al naar gelang de culturele en historische context. De doop geeft met een onderdompeling in het water een rituele bekrachtiging voor het liefdevol opgenomen worden in een kring van gelovigen. In een liefdesverhouding mag het huwelijksritueel een hoogtepunt zijn en de scheiding het ritueel voor de verbreking van de twee-eenheid, daar tussenin kent het verloop van een romantische relatie meer rituelen, die de verschillende fasen in de liefde markeren. Veel koppels vieren het ‘aan gaan’ van de relatie, bijvoorbeeld door elk jaar dezelfde wandeling te lopen na de eerste keer op diezelfde datum toen de liefde opbloeide (Duyndam in: Den Heyer & Zondervan, 2026, pp.301-315), of door de muziek te beluisteren waarop zij het liefste samen dansen, dan wel door een andere feestelijke en favoriete activiteit, zoals uit eten gaan. In aanloop naar die fase van het verliefd worden is het ‘uit gaan’ met elkaar een beproefd ritueel. Echter, zo betoogt Benjamin Rijnsburger hieronder, de ‘verleidingsrituelen’ zijn in deze digitale tijd aan het veranderen en wel in zo’n mate, dat we moeten vrezen of tenminste oppassen dat daarbij ‘het heilige’ van de liefde niet verloren gaat!

Sinds het overlijden van mijn oma, wat veel vragen naar boven bracht, ben ik gefascineerd door de spirituele tak van de filosofie, met name de levenskunst die ik heb leren kennen bij de Quest for Wisdom. Dat tijdens mijn drie jaar studeren voor de Bachelor filosofie aan de Erasmus Universiteit de levenskunst amper behandeld is, vind ik erg jammer. Ik heb gekozen voor de stage bij de Quest for Wisdom om het spirituele filosofische gat in mijn hart op te vullen en dat is zeker gelukt.

De afgelopen weken ben ik bezig geweest met het Amor Fati spel met Heidi Muijen en nog twee andere filosofiestudenten. Dit heeft mij een hele nieuwe manier van filosoferen geleerd. Tijdens de stage is mij geleerd dat je vaker naar je eigen intuïtie moet luisteren en dat er ook meerdere manieren zijn om naar iets te kijken. Dit is een tegenstelling van wat ik geleerd heb tijdens mijn Bachelor. Dat was ook mijn eerste probleem dat ik besproken heb met Heidi toen ik haar voor het eerst ontmoet heb. Zo lijkt het in de hedendaagse filosofie steeds meer of er een ultiem juist antwoord op alles moet zijn in plaats van meerdere manieren om iets aan te pakken. Dit lijkt wel een product van de tijd. Ik ga het daarom
ook hebben over het fenomeen van ‘optimalisering’ in de hedendaagse wereld met een focus op de liefde. Tegenwoordig lijkt het steeds moeilijker om écht een band met mensen te creëren en deze ook vast te houden. Ik denk dat dit komt door sociale media en de vele opties die de wereld ons tegenwoordig geeft, wat vroeger een stuk minder was.

Het lijkt wel alsof er in de nieuwe wereld steeds meer ruimte is gekomen om van alles en nog wat te doen. Je kunt tegenwoordig uit honderden verschillende studies kiezen, er zijn oneindig veel banen beschikbaar en ook in je vrije tijd zijn er zoveel mogelijkheden dat het bijna voelt alsof je je tijd verdoet als je even pauze neemt. Tijdens het spel Amor Fati hadden we eigenlijk met meer mensen afgesproken dan waarmee we uiteindelijk hebben gespeeld. Mensen haakten af omdat ze zoveel andere bezigheden en verantwoordelijkheden hadden. En dat is precies het punt, we leven in een wereld waarin de overvloed aan mogelijkheden maakt dat we ons nergens meer volledig aan verbinden. Niet aan een afspraak, niet aan een hobby, en zoals ik zal betogen, ook steeds minder aan de liefde.

Vroeger leerde je gewoon een vak en was je slager, postbode of aannemer voor de rest van je leven. Tegenwoordig is dat niet meer zo. Door de tijd heen zijn werkprocessen steeds meer geoptimaliseerd. Je kunt een pakketje binnen enkele dagen naar de andere kant van de wereld sturen zonder enige moeite. Die optimalisering heeft ons meer vrije tijd gegeven, maar in dit nieuwe tijdperk zijn er zoveel mogelijkheden dat het bijna tijdverspilling lijkt om niets te doen. Met deze verandering is niet alleen het arbeidsleven getransformeerd, maar ook het liefdesleven. Om te begrijpen hoe, moeten we eerst de geschiedenis van de liefde induiken.

Luc Ferry beschrijft in Over de liefde hoe in de Middeleeuwen niemand uit liefde trouwde. De mens trouwde niet actief en vrij, maar werd uitgehuwelijkt door ouders, voornamelijk aan mensen uit het eigen dorp. Dit gebeurde om bezittingen veilig te stellen en zo te overleven. Naarmate de tijd vorderde en overleven minder afhankelijk werd van strategische huwelijken, begonnen mensen uit liefde te trouwen. Ferry schrijft dat na de Tweede Wereldoorlog het huwelijk uit liefde pas écht algemeen werd. We kwamen in een nieuw tijdperk terecht waarin liefde centraal stond. Maar Ferry gaat verder, hij ziet deze ‘revolutie van de liefde’ als iets heiligs. Mensen offeren zich niet langer op voor God, vaderland of revolutie, maar voor de mensen van vlees en bloed van wie ze houden. Liefde werd het nieuwe zingeving-principe van ons bestaan.

De afgelopen decennia hebben we in dit tijdperk geleefd. Huwelijken uit liefde werden normaler, hielden lange tijd stand, en daaruit zagen we ook een groei in de wereldbevolking, denk aan de babyboom na de Tweede Wereldoorlog. Maar dankzij die snelle groei en de technologische vooruitgang zijn we in mijn optiek in weer een nieuw tijdperk beland. Een tijdperk waarin liefde voor de ander eigenlijk steeds minder centraal staat en waarin juist dat heilige element waar Ferry over schrijft – de bereidheid om je werkelijk aan iemand te geven – dreigt te verdwijnen.

Want net zoals het arbeidsleven is ook de liefde geoptimaliseerd. Liefde is niet meer zoals vroeger, waarbij je iemand leerde kennen in je dorp, op de middelbare school, op de voetbal of via vrienden. Tegenwoordig heeft iedereen een machine in zijn zak waarmee je maar één swipe verwijderd bent van je toekomstige liefde. Bijna iedereen zit op sociale media en kan daarmee mensen uit de hele wereld ‘ontmoeten’ en met hen chatten

Maar wat bedoel ik nu eigenlijk met ‘geoptimaliseerd’?

Het is niet meer zo dat je iemand tegenkomt en in één oogopslag verliefd wordt. Nee, het is een soort supermarkt geworden waarbij je op datingapps zoals Tinder al je voorkeuren voor een partner kunt invoeren, waarna de perfecte match binnen handbereik is. Dit is precies wat de filosoof Erich Fromm al in 1956 beschreef, mensen benaderen de liefde als een markttransactie. We beoordelen potentiële partners op hun ‘marktwaarde’, uiterlijk, status, interesses; en proberen zelf zo aantrekkelijk mogelijk over te komen. Datingapps zijn in feite de ultieme belichaming van die marktmentaliteit, een etalage van menselijke profielen die je in een fractie van een seconde beoordeelt.

Het ‘heilige’ van de liefde lijkt hiermee uitgespeeld te zijn. Zeg maar dag tegen de dagen waarop je ongemakkelijke gesprekken moet voeren over interesses die je eigenlijk niet boeien. Je kunt nu je perfecte partner zoeken op een datingapp of via sociale media. Maar juist die ongemakkelijke momenten zijn essentieel. Wilhelm Schmid zou zeggen dat we alleen maar het vluchtige ‘welbevindingsgeluk nastreven, het prettige gevoel, terwijl
werkelijke vervulling juist ook moeite, ongemak en teleurstelling omvat. Het echte geluk, wat Schmid ‘het geluk van de volheid’ noemt, ontstaat pas wanneer je ook de moeilijke kanten van de liefde accepteert.

We stevenen dus af op een einde van ware liefde lijkt het wel. Er is geen ruimte meer om elkaar echt te leren kennen want als je een verkeerde beweging maakt of niet voldoet aan de waslijst van eisen die mensen aan elkaar stellen, dan lig je eruit en word je zo vervangen. De ‘optimalisering’ van liefde heeft ervoor gezorgd dat je oneindig veel mensen kunt leren kennen op elk gegeven moment en verliefd kunt worden op een nieuw
persoon binnen een paar dagen van chatten. Net zoals je tegenwoordig steeds de nieuwstetelefoon moet hebben, omdat die beter zou zijn, ben je ook constant bezig om te kijken of er een betere partner is waarmee je zou kunnen daten.

Er is nog een ander groot probleem dat datingapps en de ‘optimalisering’ van de liefde met zich meebrengen. Met alle extra tijd die je overhoudt, kun je ook gewoon met meerdere mensen tegelijk daten om jezelf te ‘valideren’. Want een appje sturen is een stuk makkelijker dan naar je grote liefde te gaan en daar je tijd aan te besteden.

Dit nieuwe tijdperk van liefde draait in mijn ogen meer om jezelf bezig houden en blij maken, omdat je nu toch zoveel tijd over hebt, dan om echt verliefd te worden op een persoon. De optimalisering heeft ons veel gegeven, maar ze heeft ook iets wezenlijks weggenomen: de bereidheid om je kwetsbaar op te stellen, het ongemak te doorstaan, en je werkelijk aan iemand over te geven.

Stel je voor dat je al jaren aan het daten bent met een persoon en verliefd raakt, maar door gemakzucht verlies je interesse in elkaar. Vroeger ging je dan met elkaar praten over wat er allemaal beter kan in de relatie, wat de problemen zijn en hoe je je voelt. Maar tegenwoordig, dankzij datingapps en sociale media, is dat helemaal niet meer nodig. Je kunt gewoon een profiel aanmaken en zoeken naar nieuwe personen waarmee je perfecter je interesses deelt.

Fromm schrijft over de misverstanden van de liefde in de hedendaagse samenleving. Volgens Fromm is de mens te veel bezig met geliefd te worden in plaats van zelf lief te hebben en te kijken naar de capaciteit hoe lief te hebben. Ook zoeken mensen te veel naar het juiste object – de juiste persoon – om lief te hebben, in plaats van iets op te bouwen met een ander. Dit leidt ertoe dat liefdesrelaties op een markt zijn gaan lijken waar mensen op zoek zijn naar ‘koopjes’ met hoge sociale waarde. Als laatste zegt Fromm dat mensen te veel bezig zijn met het aanvankelijke verliefd worden, “falling in love”, en te weinig bezig zijn met het duurzame liefhebben, “being in love”. Verliefd worden is van nature niet blijvend, en als mensen niet het werk hebben verricht om samen ‘in de liefde te staan’, verdwijnt de intimiteit gaandeweg, tot vijandigheid, teleurstellingen en onderlinge verveling doden wat er nog rest van de oorspronkelijke opwinding.

Sociale media laten zien wat Fromm schrijft: mensen zijn steeds meer gefixeerd op geliefd worden, aangezien iedereen gefixeerd is op zoveel mogelijk likes en views halen

Tegenwoordig moet alles gepost worden, van reisjes die je maakt tot diploma’s die je haalt. Alles staat op sociale media, want als je het niet post, is het dan nog wel echt gebeurd? Dit vormt een groot probleem in mijn ogen voor de ware liefde: omdat alles gepost moet worden, zie je mensen in relaties alles posten. Dit zijn meestal reisjes die je met je partner maakt, etentjes, cadeautjes of andere spontane dingen die je partner voor je heeft gedaan. Als andere mensen in relaties dit dus ook zien, kunnen ze gaan twijfelen over hun partner. Want waarom wordt deze persoon op sociale media wel verwend maar ik niet? Deze jaloezie zorgt ervoor dat er twijfel komt in de relatie en diegene misschien wel naar een beter persoon gaat uit kijken.

Datingapps hebben een functie, waarbij je hetgeen je in een partner zoekt als ‘voorkeuren’ kunt invullen om zo de perfecte partner te vinden. Dit klinkt gunstig want zo kan je heel makkelijk filteren welke persoon wel of niet bij je past. Echter, Fromm’s kritische blik leert dat mensen hierdoor niet meer bezig zijn om echte relaties op te bouwen maar om het perfecte object /de perfecte persoon te vinden, waar ze hun tijd en liefde in willen steken. Die ‘optimalisering’ van de liefde door datingapps resulteert echter in een verwarring van schijn en zijn met fenomenen zoals, ghosting, love bombing en catfishing.

Ghosting houdt in dat je een tijdje met elkaar spreekt en het lijkt alsof alles perfect gaat tussen elkaar, maar dan ‘uit het niets’ stopt de persoon met op je te reageren omdat diegene iets/iemand beter heeft gevonden om zijn tijd aan te besteden. Love bombing is een nieuw fenomeen: het houdt in dat je in korte tijd heel veel aandacht besteedt aan diegene en complimentjes geeft en daarna ijskoud tot niet meer reageert op die persoon. Catfishing is echt opgekomen dankzij sociale media en datingapps: dit houdt in dat je een profiel aanmaakt waar je er beter uitziet of je anders voordoet dan dat je eigenlijk in het echt bent. Als je diegene dan in het echt ontmoet, is het een teleurstelling ten opzichte van zijn/ haar/ hun datingprofiel.

Zoals Fromm schrijft zijn we te veel bezig met “falling in love” en te weinig met “being in love”. De verleiding dat een beter persoon misschien wel een swipe van jou verwijderd is, vormt hierbij het grootste probleem: een digitaal ritueel voor een date, niet omdat je in de eerste plaats verliefd op elkaar bent geworden. Nee, je denkt elkaar al door en door te kennen voordat je elkaar ook maar ontmoet hebt. Je raakt verliefd op het idee van iemand, niet op de echte persoon. Fromm waarschuwde hier al voor, de intensiteit van het gevoel bij verliefdheid bewijst misschien alleen de mate van eerdere eenzaamheid, niet de diepte van de liefde. We verwarren het “verliefd worden” met het “liefhebben”, en dat zijn twee fundamenteel verschillende dingen.

We leven nu in een tijdperk waarin niet liefde voor elkaar centraal staat, maar het idee van liefde. Want stel je ontmoet elkaar na dagenlang chatten en het blijkt dat je date toch enorm verschilt van dat idee, dan kun je heel makkelijk je datingapp openen en door naar de volgende. Opnieuw verliefd worden op het idee van de volgende persoon. Martin Buber zou zeggen dat we de ander hiermee reduceren tot een “Het”, een vervangbaar profiel, terwijl ware liefde vraagt om een “Jij”-ontmoeting, een moment waarop je de ander werkelijk ziet als geheel mens, niet als een verzameling eigenschappen op een scherm.

Datingapps en sociale media hebben dus liefde gereduceerd tot een vluchtige vorm van ‘validatie’ waarbij je de liefde niet volledig meer uit zit en door de moeilijke tijden bij elkaar blijft. Het heeft ervoor gezorgd dat je nu constant moet opletten of je het wel juist doet en of je niet zomaar vervangen gaat worden.

Maar wat is ware liefde eigenlijk? Harry Frankfurt schrijft in The Reasons of Love dat liefde niet iets is wat je kiest op basis van een lijstje eigenschappen. Je houdt van iemand omdat je simpelweg niet anders kunt. Liefde is onvrijwillig, belangeloos en gericht op één uniek persoon die voor jou niet inwisselbaar is. Fromm voegt daaraan toe dat liefde een kunst is die je moet beoefenen, net zoals je een instrument leert bespelen. Het draait om vier dingen: zorg, verantwoordelijkheid, respect en kennis van de ander. Ware liefde is dus niet het vlindergevoel in je buik bij een eerste date. Het is de keuze om er te zijn als het moeilijk wordt, om de ander te leren kennen in al zijn imperfecties en daar juist van te houden.

Maar als ik om me heen kijk, vraag ik me af of daar nog ruimte voor is. Datingapps hebben de liefde veranderd in iets wat lijkt op een Netflix-serie. Je begint ergens aan, het is spannend, je bent geïnteresseerd. Maar zodra het een beetje saai wordt of er een lastig moment is, dan klik je gewoon door naar de volgende serie. Er staan immers nog duizenden titels op je te wachten. Waarom zou je moeite doen voor iets wat je niet meteen bevalt als er altijd iets beter lijkt te zijn? Het probleem is alleen dat je op die manier nooit echt ergens in komt. Je blijft aan de oppervlakte hangen, altijd op zoek naar de volgende kick, zonder ooit de diepte te bereiken die een serie, of een relatie, pas echt de moeite waard maakt.

Frankfurt zou zeggen dat datingapps ons de illusie geven dat iedereen vervangbaar is. Maar het hele punt van liefde is juist dat die ene persoon dat níét is. Zodra je denkt dat er altijd iemand beter kan zijn, ben je niet meer aan het liefhebben maar aan het shoppen. En liefde is geen product dat je kunt retourneren als het niet aan je verwachtingen voldoet.

Ik denk dat ware liefde niet verdwenen is, maar dat het steeds moeilijker wordt om haar te vinden. Niet omdat er geen goede mensen meer zijn, maar omdat we verleerd zijn om stil te staan. We zijn zo gewend geraakt aan de snelheid en de overvloed dat we het geduld niet meer hebben om iemand echt te leren kennen. Ware liefde vraagt precies datgene wat datingapps ons afleren, kwetsbaarheid, geduld en de moed om te blijven als het even niet perfect is.

Maar wat is dan de oplossing? Als datingapps en sociale media de liefde hebben geoptimaliseerd tot een oppervlakkig spel van swipen en validatie, hoe vinden we dan de weg terug naar echte verbinding?

In mijn ogen begint het antwoord niet bij de ander, maar bij jezelf. Fromm schrijft dat de meeste mensen het probleem van de liefde zien als het probleem om geliefd te worden, terwijl het eigenlijke probleem is dat ze zelf niet in staat zijn om lief te hebben. Je kunt niet werkelijk van iemand anders houden als je niet eerst hebt geleerd om van jezelf te houden. En dan bedoel ik niet de selfie-cultuur van sociale media waar alles draait om likes en bevestiging van buitenaf. Ik bedoel echte eigenliefde, jezelf kennen, jezelf accepteren met al je tekortkomingen, en werken aan de persoon die je wilt zijn.

Ik denk dat het een beetje is zoals met vlinders. Je kunt de hele dag door een veld rennen en proberen vlinders te vangen. Je wordt moe, gefrustreerd, en de vlinders vliegen steeds net weg. Dat is wat datingapps ons laten doen, eindeloos jagen op de volgende persoon, de volgende match, het volgende vlindergevoel. Maar stel je voor dat je in plaats daarvan gaat werken aan je eigen tuin. Je plant bloemen, je geeft ze water, je neemt de tijd om iets moois te laten groeien. En op een dag, als je tuin bloeit, komen de vlinders vanzelf naar je toe. Dat is in mijn ogen hoe liefde zou moeten werken. Niet door te jagen, maar door te groeien. Niet door de perfecte partner te zoeken, maar door zelf de persoon te worden bij wie de juiste partner wil blijven.

Buber schrijft dat een echte Ik-Jij-ontmoeting niet geforceerd kan worden. Je kunt het niet plannen, niet inloggen op een app en het bestellen. Het overkomt je, op een moment van openheid en kwetsbaarheid. Maar dat moment kan alleen ontstaan als je er klaar voor bent, als je genoeg aan jezelf hebt gewerkt om de ander werkelijk te kunnen ontmoeten, niet als een profiel op een scherm maar als een heel mens. En dat begint met de moed om even te stoppen met swipen, je telefoon neer te leggen, en aan je eigen tuin te werken. De vlinders komen vanzelf.

Schmid zou zeggen dat we moeten stoppen met het najagen van het welbevindingsgeluk, de snelle kick, de volgende match, het vluchtige gevoel van bevestiging – en in plaats daarvan moeten we zoeken naar zin. Zin ontstaat niet door eindeloos te swipen, maar door je ergens aan te verbinden. Aan jezelf, aan je groei, aan de dingen die er werkelijk toe doen in het leven. Pas als je daar vrede mee hebt, ben je klaar om iemand anders in je leven toe te laten.

Zijn sociale media en datingapps een vloek geworden voor de liefde? Na alles wat ik heb onderzocht en beschreven, denk ik dat het antwoord genuanceerder is dan een simpel ja of nee. Datingapps en sociale media zijn op zichzelf geen vloek. Het zijn hulpmiddelen, net zoals een hamer een hulpmiddel is. Maar als je met een hamer alleen maar dingen kapot slaat in plaats van iets op te bouwen, dan ligt het probleem niet bij de hamer maar bij degene die hem vasthoudt. 

Het echte probleem is hoe wij als mensen met deze technologie omgaan. We hebben de liefde geoptimaliseerd tot een markt waar mensen vervangbaar zijn, waar het idee van iemand belangrijker is geworden dan de echte persoon, en waar het vluchtige gevoel van verliefdheid is gaan gelden als maatstaf voor ware liefde. Fromm, Schmid, Buber, Ferry en Frankfurt waarschuwen ons, elk op hun eigen manier, dat liefde iets fundamenteel anders is dan wat datingapps ervan maken. Liefde is geen product, geen checklist, geen swipe. Het is een kunst die oefening vraagt, een ontmoeting die niet geforceerd kan worden, en een keuze om te blijven als het moeilijk wordt.

Toen ik begon aan deze stage bij Quest for Wisdom, had ik het gevoel dat er in mijn studie filosofie iets ontbrak. Wat ik bij Heidi en het Amor Fati spel heb geleerd, is dat filosofie niet alleen gaat over het vinden van het ultieme juiste antwoord, maar ook over het luisteren naar je eigen intuïtie en het durven stilstaan bij de grote vragen van het leven. De vraag naar liefde is zo’n grote en ‘trage’ vraag. En het antwoord dat ik heb gevonden is misschien niet het antwoord dat je zou verwachten van een filosoof: stop met zoeken. Werk aan jezelf. Werk aan je tuin.

Dat klinkt eenvoudig, maar het is misschien wel het moeilijkste wat je kunt doen in een wereld die draait om snelheid, optimalisatie en de volgende swipe. Het vraagt om precies datgene waar Schmid over schrijft, gelatenheid. Het vraagt om wat Fromm beschrijft als de kunst van het liefhebben, discipline, geduld en moed. En het vraagt om wat Buber het Ik-Jij-moment noemt, de bereidheid om een ander werkelijk te ontmoeten, zonder filters en zonder scherm.

De vlinders komen vanzelf. Maar alleen als je het geduld hebt om je tuin te laten bloeien.

Bibliografie

Abdolah, K. (2024). Wat je zoekt, zoekt jou: Een mystieke reis door het leven van de Perzische dichter Rumi. Amsterdam: Prometheus.

Buber, M. (2016). Ik en Jij. [Vertaald door Marianne Storm.] Utrecht: Uitgeverij Bijleveld.

Coelho, P. (2004). De Alchemist. Amsterdam/ Antwerpen: Uitgeverij De Arbeiderspers.

Den Heijer, P. & Zondervan, T. (red.) (2026). Gevoel voor leren: Perspectieven op emotionele aspecten van leren en ontwikkelen. Amsterdam: Boom.

Ferry, L. (2012). Over de liefde. Een filosofie voor de eenentwintigste eeuw. [Vertaald door Peter Klinkenberg.] Amsterdam: De Arbeiderspers.

Frankfurt, H. G. (2004). The Reasons of Love. Princeton: Princeton University Press.

Fromm, E. (2002). Liefhebben, een kunst, een kunde. [Vertaald door Arie Treurniet, Jakob Mordegaai.] Bijleveld: Uitgeverij.

Schmid, W. (2008). Geluk. En waarom het niet het belangrijkste is in het leven. [Vertaald door Willem Visser.] Amsterdam: Ambo.