Inter-Culturele Rituelen voor Wereldburgers

Auteur: Heidi Muijen    —    Tekeningen: Yassine el Azabi
foto’s Angela Gilds, Michel Odjo, Terry Andrews en Tess van Dongen    —   Febuari 2026

Het Wereldburgerschapsprogramma is door de Quest for Wisdom Kern-Kring sinds de zomer 2025 op het ritme van Seizoens Bijeenkomsten doorontwikkeld met het voeren van Arts Dialogues rond het spel Amor Fati. Het masker als symbool voor het spelen van je rol in de samenleving komt bij elke bijeenkomst terug om de vraag te bespiegelen hoe ieder van ons de rol als wereldburger oppakt. Een netelige kwestie, ondanks de hoopvolle start toen er in de Wereldburgerschapsgroep — mensen die elkaar pas tijdens het project leerden kenden — direct krachtige positieve energie ontstond!

Ons co-creatieve samenspel — door met elkaar al improviserend te dansen, muziek te maken, te kleien en te tekenen — lijkt ‘kinderlijk eenvoudig’: ontmoetingen van mens tot mens. Deze levende basis van medemenselijkheid heeft Greg Suffanti tot expressie gebracht met een Migrantenserie voor een tentoonstelling ter afronding van ons project. Hoe betekenisvol dit is in de hedendaagse context van wantrouwen, leidend tot een agressie- en angstcultuur, klinkt uit zijn verzuchting terugkomend van een reis naar de VS:

“Just a couple of weeks ago, I spent the Thanksgiving holiday in the suburbs of Washington, DC, looking for signs of change. My ten day visit to my mom and childhood friend, Donna, included seeing all of two Latin men during the length of my stay. Normally, they would have been impossible to count. One day I asked the woman sitting next to me on the bus if she noticed that there weren’t any Latin men to be seen. “Oh yeah, “ she replied, “They’re all in hiding from ICE,” as if she were telling me something everyone else already knew. I guess she was.

Yesterday, the Trump administration announced that it would start looking at the social media accounts of foreigners looking to travel to America. Foreigners like me. Does this mean I can’t write anything negative about the current US administration? What about what I’m writing now?”

Zoals de maand Februari, naar eeuwenoude tradities in Europa, bekend staat als de ‘sprokkelmaand’ waarin mensen het dode hout uit het bos gaan sprokkelen, zo wilden wij als Quest for Wisdom Kern-Kring vitaliserende ingrediënten tussen mensen ophalen. Dit, teneinde de overheersende dodelijke dictatoriale dynamiek op het wereldtoneel — die zich reproduceert op de kleinere schaal van het georganiseerde leven — te beantwoorden met een aanstekelijk vuurtje van wereldburgerschap. Kleine vonkjes kunnen een groter vuur worden in kringen van bekommernis — naar Martha Nussbaums inspirerende perspectief — wat wij als experiment gingen beproeven ter verbinding van mensen en hun diverse culturele achtergronden door als wereldburgers met elkaar een ontwikkelproces van glocalisering aan te gaan.

Zo kreeg de voortzetting van het Wereldburgerschapsproject in 2025-2026 de vorm van Arts Dialogues rond de zeven levensthema’s van Amor Fati ter verkenning van wereldburgerschap als questie ofwel als de prangende vraag: hoe wereldburger te zijn in deze beproevende tijd? Met dit doel schaarden wij ons tijdens bijeenkomsten doorheen de vier seizoenen eerst rond een vanuit ieders culturele achtergrond bijeen gesprokkelde interculturele tapastafel. Daarna brachten wij het thema dat ter tafel lag vanuit het speelbord Amor Fati naar de ruimte van ontmoeting: de ruimte tussen mensen in de taal van de kunsten, met muziek, dans, beeldende en dichterlijke expressies en natuurbeleving.

De symboliek van de natuurelementen speelde daarbij een verbindende rol als een beeldende taal, die mensen uit alle culturen verstaan. Zoals er in de natuur steeds een nieuw evenwicht ontstaat, zo zou de wijze mens, volgens de klassieke levenskunst, steeds tussen de extremen in het leven het goede midden kunnen vinden. “Hoe zich als sterveling te verzoenen met het om zich heen grijpende levenslot — hoe een goed antwoord te geven op tegenslag en het onvermijdelijke: dood en ziekte, haat en nijd, strijd en lijden; hoe hoop te houden voor een vreedzame Wereldordening in tijden van wanhoop en wanorde – hoe vrij te worden van onderdrukking en vervreemding op weg naar het goede leven als mens in kleine gemeenschappen binnen de grote kosmopolis?”

Als speler rond het interculturele speelveld van Amor Fati pluk je, samen met andere reizigers in het landschap van levenskunst op wegen naar levensgeluk, wijsheden uit de vier windstreken. Steeds is de vraag aan de orde: “Wat betekent het levensthema uit de zeven spelronden – eigenheid, interculturele vorming, voor- en tegenspoed, beproevingen op de levensreis, de kunst van ontmoeten en het vinden van je bestemming – voor jou als wereldburger?” De symboliek van de natuurelementen en het eerste thema ‘eigenheid’ is in beleving gebracht op een prachtige zomerdag met het spreekwoordelijk afdoen van het masker, als expressie van een elementair gevoel van bevrijding tijdens het samen dansen van een zonnedans buiten in het park.

Het vervolg van het Amor Fati Samenspel heeft tot een muzisch experiment geleid op de 2025-Ontmoetingsdag in de herfst 2025 rond de vraag of ‘het goede leven’ als (wereld-) samenleving berust op dezelfde principes als een muzikaal samenspel. In mijn inleiding vertel ik hoe een Quest naar interculturele vorming filosofisch gereedschap nodig heeft, gesymboliseerd met de ladder, brug, lantaarn, anker, bril en klauwhamer, zichtbaar op de derde spelronde van het Amor Fati speelbord. Zou er op vergelijkbare wijze een proces van co-creatie naar een wereldsamenleving kunnen ontstaan, door samen te bouwen aan inter-culturele rituelen als een concrete vorm van filosofisch gereedschap? Rituelen die uitnodigen voor het delen van verhalen en het ontdekken van verbindende symbolen met de culturele rijkdom uit de vier windstreken?

Nadat Angela Gilds de boog heeft gespannen naar de vorige bijeenkomst met een Spoken Word, waarmee de sfeer van het Amor Fati Samenspel direct weer voelbaar wordt, is het Ontmoetingsdag-thema muzikaal ingeluid met het lied “Ladder of life” uit Australia, gecomponeerd door Donny Osmond, waarbij Henry Muldrow iedereen heeft laten meezingen:

 “If you’re climbing the ladder of life, you go rung by rung, one step at a time.”

Een Story Board op Geel – Rood – Blauw – Groen karton aan de wand van de ruimte visualiseert het hoopvolle perspectief van een ont-wikkeling vanuit een onderliggende verbondenheid naar een hernieuwde heelheid: het paradijselijke levensgevoel van een archaïsche Gouden Tijd van een Kosmische Eenheid met alle Natuur (Geel). De evolutie kent een onvermijdelijke gebrokenheid, die op scherp staat in de huidige polariserende tijd en het geopolitieke strijdtoneel! Echter, juist het ondermijnende wij/ zij-denken (Rood) betekent voor de Quest for Wisdom een oproep ons te realiseren wat er in deze kantelende tijden op het spel staat: hand in hand met de klimaatcrisis brokkelt de op gedeelde waarden gebaseerde wereldorde af!

Daarom zet de Quest for Wisdom zich in om langs de inter-culturele as (Blauw) opnieuw verbinding te vinden: vanuit kleine kringen uitwaaierend naar een wereldsamenleving van mens tot mens in een taal van het hart: door samen muziek te maken, verhalen te delen en inter-culturele rituelen te co-creëren. Met dit 2026 jaarthema ter bevordering van wereldburgerschap willen wij bijdragen aan een kosmopolitische ontwikkeling (Groen). Zoals op de ontmoetingsdagen, door in het klein als QfWf-community in samenspel te ‘tonen’ en met elkaar te doen wat we graag in het groot in de wereld zien: verbinding van mensen als wereldburgers met erkenning van de schoonheid van het verschil van ieders culturele achtergrond.

Vanuit die intentie hebben wij een Arts Dialogue gevoerd rond de vraag: zouden de op de Ontmoetingsdag aanwezige mensen, waarvan velen elkaar nog niet kenden, ook tot muzikaal samenspel kunnen komen zonder een partituur, dirigent of voorzanger? Welke ingrediënten zijn hiervoor nodig? ― hoe in elkaar vertrouwen te vinden en in een muzische sfeer van samenspel te geraken?

Na het Roemeens lied over het Licht dat ons op de levensweg begeleid ― door Madi Hristache op de gitaar schoon en kwetsbaar gezongen ― springen er uit de harmonie syncopen en klinkt er plots disharmonie! Een strijdlied door Mitra Muijen op de viool … Iedereen wordt uitgenodigd mee ten stijde te trekken en pakt een fluit, trommel of percussie instrumentje om het experiment met elkaar aan te gaan: hoe kan samenspel ‘uit het niets’ ontstaan? Is het mogelijk, door goed te luisteren naar elkaar, een gedeelde grondtoon en basisritme te vinden, zodat een aanvankelijke kakofonie van geluiden zich kan gaan ontwikkelen naar een op elkaar afgestemd samen spelen?

Voorzichtige geluiden vullen de ruimte met het uitproberen van de instrumentjes – dan een ongemakkelijke stilte … tot deze verstomt door kloekmoedig ingebrachte tonen, een eerste melodielijn, dissonanten en samenklanken weerklinken … Hoe bijzonder dat er uit het chaotisch carnaval van gefluit, getrommel en gezang toch een polyfonie ontstaat, een muzisch met elkaar praten en improviserend samenspel tussen de genodigden, die elkaar als groep trachten te vinden!

Wat betekende het improviserend tot samenklanken komen als metafoor voor inter-cultureel samenspel? Iedere speler schreef eigen reflecties op, die vervolgens met elkaar werden gedeeld. Tenslotte vatte iedereen de ervaren essentie samen in een gedicht voor een verdiepende dialoogronde: ieders stem hoorden we nog eens klinken door de gedichten aan elkaar voor te dragen: “laat duizend bloemen bloeien”!

Wat vertelt ons deze muzische metafoor over de vraag hoe, komende vanuit verschillende culturen en opvattingen, op vreedzame wijze met elkaar een wereldsamenleving op te bouwen? Ons experiment gaf een be-proeving van het door filosoof Erik Hoogcarspel vertelde waar gebeurde verhaal over strijdige opvattingen rond het Chinese Daoïsme: er zijn verschillende kamers in het huis van de waarheid, elk met eigen sfeer en spelregels, van de kelder tot de zolder – als er geen dominant discours is die afwijkende opvattingen uitsluiten en de zachte stemmen overstemmen, kan er in de woonkamer met levende ontmoetingen een polyfonie ontstaan!

In het boek Amor Fati worden vanaf p.155 symbolen van filosofisch gereedschap beschreven, enerzijds als expressie van scheidende krachten — zoals de Bril en de Klauwhamer — belangrijk voor het maken van relevante onderscheidingen, analyses en de kwestie op scherp te stellen! Anderzijds zijn er de verbindende krachten van de brug en de ladder. En als kunst in een tussenruimte het onbestemde te verduren met de kracht van het Anker en de Lantaarn, teneinde de schoonheid van het verschil tussen culturen te waarderen en ter bespiegeling van de vraag: hoe met fricties in het leven en met verschillende stemmen in ons zelf om te gaan? Het zijn deze krachten ’tussen’ mensen, die aan de basis van het samenspel staan, die met de metafoor van het filosofisch gereedschap in beleving komen en wijzen op de nood(zaak) in deze tijd voor de wijsheid van verbindende verhalende en verwonderende vragen, die mensen open laat staan naar een diepere laag in zich zelf, waarin wij reeds verbonden zijn met elkaar en met een groter geheel …

Tijdens een muzikaal intermezzo heeft Henry Muldrow een lied uit China, op een arrangement van T. D. Jakes, vertolkt: “Bridge builder, that is me building bridges between people and politics, races and cultures” – met een spontane dansante expressie door Angela Gilds!
De kracht van het samenzijn en het voordragen van de poëtische expressies rond deze symboliek en het muzisch samenspel hebben in het klein in beleving gebracht wat op grotere schaal de “Bruggen, Ladders en Lantaarns voor een Wereldsamenleving” kunnen zijn. De gedichten, opgehangen aan gekleurde koorden door de ruimte, visualiseren de verbinding met elkaar als wereldburgers uit verschillende culturen!

Terwijl het geopolitieke toneel in 2025-2026 steeds grimmiger wordt, kiest de Quest for Wisdom voor haar bijeenkomsten het motto “Juist in een wereld vol haat, nijd en strijd, geven wij met het bouwen aan inter-culturele rituelen expressie aan hoop en een geest van verbinding met muziek en dans, spontaniteit en verbeeldingskracht”! Ook op de Winter Bijeenkomst kennen de aanwezigen, afkomstig uit verschillende netwerken, elkaar nog niet — Henry Muldrow verrast mij met het aanbieden van eerste exemplaar van het door zijn stichting Culturele Droomwevers uitgebrachte boek ABC der Wijsheid, en heeft de Droomwevers meegenomen, die aan het tot stand komen ervan hebben bijgedragen — waarna ik iedereen uitnodig mee te doen met Arts Dialogues rond een vraag naar een belangrijk ingrediënt voor het ontwikkelen van wereldburgerschap uit Amor Fati [boek, p.233]:

“Hebben we een nieuwe mythe voor de kosmopolis nodig of is het veeleer de kunst oude en actuele verhalen met het oor van een wereldburger te beluisteren?”

Vanuit deze questie achter het ideaal van wereldburgerschap hebben we ons onderzoekende samenspel voortgezet aan de hand van de vierde Amor Fati spelronde met symbolen, die verwijzen naar mythische verhalen uit alle windstreken — zoals het Labyrint en de Rode Draad, de Herberg van gastvrijheid en de Vrije Vlinder, de Grot van bezinning en de Plukweide.

Hoewel de beelden van het Labyrint en de Rode Draad van Ariadne ook naar de Griekse mythe van Theseus verwijzen, is de insteek van het Amor Fati spel dat de archetypische symboliek een transculturele kracht heeft, die doorwerkt naar diepere lagen van de ziel en het innerlijk kompas voedt voor de goede verstaander. Voorbij de context van hun ontstaan verwijzen de mythische narratieven naar de levensreis met hoogten en dalen als oproep voor een goede koersbepaling, gegeven de wisselende winden van Voor- en Tegenspoed. Theseus toont hoe hem afwisselend levensgeluk en daarna tegenslag ten deel valt. Met behulp van de liefdesdraad van Ariadne vindt hij de weg naar het centrum van het labyrint op Kreta waar hij zijn missie volbrengt en de Minotauros (het wezen half stier half mens, dat gevoed wordt door mensenoffers uit zijn gemeenschap) doodt. Daarna lijkt het geluk hen beiden toe te lachen wanneer zij als geliefden het eiland ontvluchten. Echter, maakt verliefdheid ook blind en vertelt het vervolg van de mythe hoe in een onbezonnen ogenblik de tragiek weer toeslaat en Ariadne door Dionysos wordt gekaapt!

Henry Muldrow bezingt het thema Voor- en Tegenspoed en neemt als voorzanger alle aanwezigen mee in Epikouros’ wijsheid:

“Het ongeluk van de wijze is beter dan de voorspoed van de dwaas”.

Ook de andere beelden van deze spelronde symboliseren mythische wegwijzers op de levensweg voor de opgave de eigen bestemming te vinden, meanderend zoals de wegen in het labyrint rond het centrum. Op de levensweg lokken er steeds weer plukweiden om te genieten van het leven naar het klassieke motto “Carpe Diem” ofwel “Pluk de Dag!”. Genoeg reden om als het geluk ons toevalt dit ook ten volle te laten smaken, echter met het gevaar in de ban van het eenmaal gesmaakte geluk te blijven en dat de ontwikkeling als mens stagneert. Daarom is het steeds weer de kunst om jezelf van tijd tot tijd terug te trekken in de Grot van bezinning voor de vraag of je nog steeds op een goede koers zit.

Zo meander je als reiziger in het labyrint van het leven enerzijds langs de Herberg van Gastvrijheid, symbool voor de warme deken van de groep, met het gevaar dat je je exclusief identificeert met de community. Daarom luidt anderzijds de oproep van levenskunst ook vreemdelingen in de Herberg toe te laten en mensen uit andere groepen niet van ‘het goede leven’ uit te sluiten. Deze sympathie en empathie naar anderen geeft tevens openheid naar de wortel van het bestaan om zelf vrij te worden van gebondenheid aan beperkende identificaties: zoals de Vrije Vlinder zich transformeert uit de cocon van de groep en rondfladderend een richting kiest op weg naar de eigen bestemming.

Parallel aan ieders individuele zoektocht naar het centrum van het labyrint, is er de collectieve queeste naar een wereldsamenleving. Hoe ingewikkeld reeds het meanderen in een goede richting op de persoonlijke levensweg kan zijn, zoveel complexer is ons aller opgave in de complexe sociale contexten. Hoe in het geopolitieke krachtenveld een goede koers te vinden? Gezien de heftig om zich heen grijpende gewelddadige en vervreemdende krachten, hebben we met het filosofisch gereedschap uit de vorige spelronde bescherming te geven aan de zachte krachten. Er is zowel individuele groei als collectieve ontwikkeling nodig, opdat de aangestoken vuurtjes van wereldburgerschap in de kringen van betrokkenheid blijven branden en doorgegeven kunnen worden: een Wapen van Wereldburgerschap voor het proces van glocalisering!

Dit proces “van ik naar wij” kwam al (be)tekenend in beleving! Eerst maakte iedereen een tekening van de eigen kunst een goede koers in het leven te vinden. De ont-wikkeling van glocalisering naar een wereldsamenleving kreeg expressie in de rituele handeling om een essentie van de eigen tekening op een gemeenschappelijk vel aan te brengen en een collage te laten ontstaan. In de twee rechter beelden is een collectieve verbeelding van een ontmoeting als wereldburgers zichtbaar gemaakt.

Dit idee begon te borrelen tijdens het 2024-project “Wereldburgerschap van de straat”, toen Greg Suffanti voor dit project een Wapen van Wereldburgerschap heeft verbeeld [in het eerste beeld links, zie ook p.364 in het boek Amor Fati] met de symboliek van dieren-wijsheid: een vredesduif, het wijze wezen uit de Indiase mythologie, de olifant.

Tegelijkertijd zijn buiten de cirkel ook de bedreigende krachten te zien, zoals de oneindige begeerte van het geschilderde everzwijn en een paar ‘alziende’ ogen … Zoals er in de mythische verhalen sprake is van zowel het ‘boze oog’ als het Al-Ene bewustzijn dat alles doordringt, zouden deze ogen naar beide kanten van het bestaan kunnen verwijzen ― van tragiek tot het ultieme geluk met het hele spectrum tussen licht en donker. Enerzijds, zoals op het beeld ernaast, het (ver)oordelende oog van “Big Brother is Watching You”…. uit de in 1948 door George Orwell geschreven roman “1984”, die meer dan een literaire dystopie, nu levende realiteit lijkt te zijn geworden in een digitale, door AI geregeerde wereld…! Anderzijds geeft het derde beeld expressie aan de hoopvolle kracht van het derde oog, dat ziet zonder oordelen met een alomvattende liefde!

Het resultaat uit de Arts Dialogues op deze Winter Bijeenkomst van het collectief getekende en gebricoleerde Wapen van Wereldburgerschap toont tevens een rode draad door alle Kern-Kringbijeenkomsten: de expressie van liefdevolle energie tussen de aanwezigen en het pure plezier samen iets te maken. Deze constructieve dragende kracht kan zowel leiden tot een tastbaar resultaat als dat het vreugdevolle samen-zijn de spil voor ‘het goede leven’ als (kleine) gemeenschap vormt!

Deze ondervinding uit de be-proefde questie stemt hoopvol dat de werkzame ingrediënten steeds weer op te roepen zijn:

* wereldburgerschap als een proces ‘van ik naar wij’ rond de inter-culturele tapasdis

* met de kunst van betekenisgeving: muzisch-dansant en van ’tekenen naar betekenen’

* in een speelruimte met openheid voor het onverwachte, het onbestemde en ‘het andere’:

* ofwel het liminele in een rituele ruimte, waarin tussen mensen iets kan ontstaan

* gedragen door de spontane zich naar elkaar toe openende vreugdevolle en elkaar versterkende kracht van co-creatie.

Deze ‘magisch’ en steeds weer op te roepen krachten in en tussen mensen, lijken op de techniek die Andre Masson ‘het automatische tekenen’ heeft genoemd [in: Jacobs, C.A.M. (1988). Nietzsche, Artaud en Masson. Amsterdam, Picaron, p.56]:

“…men moet een leegte in zichzelf creëren; de automatische tekening heeft zijn oorsprong in het onbewuste, hij moet verschijnen als een onvoorziene geboorte. De eerste grafische verschijningen op het papier zijn alleen gebaar, ritme en bezwering; het resultaat: puur gekrabbel. Dat is de eerste fase. In de tweede fase stelt het beeld (dat latent aanwezig was) zijn eisen. Als het beeld is verschenen moet men ophouden…”. 

Meegevoerd op baroque klanken verschijnen er, met krijtjes al dansend op papier, vormen en kleuren: de ‘krastekeningen’ tonen de kunst zich te bevrijden van de innerlijke censuur ‘iets moois’ te moeten maken. In die ruimte manifesteert zich de vrijheid van het spelende kind en dat de sporen op het papier als tekens van pure levenskracht iets te betekenen hebben!

Daarna is het de kunst tussen de oogwimpers door te turen naar ‘het vorm-vindende kleurenspel’ en te zien hoe “het beeld zijn eisen stelt”. Door contouren naar voren te halen en lijnen te accentueren en met geloken ogen bepaalde sporen op het papier te kleuren ontstaan er tekens en emergeert er be-tekenis … De kracht van het kwetsbare wordt in het klein zichtbaar: de moed weer als kinderen te spelen en te ‘durven krassen’ toont dat de zachte krachten kunnen overwinnen! Met een oog voor het kleine goede worden krachten van hoop en liefde, ondanks heftige tegenkrachten, in alle windrichtingen zichtbaar en dit opgeroepen ‘wapen’ kan zich als een wortelstokplant gaan vertakken over de aarde. Opdat de duizend bloemen blijven groeien en bloeien in een kleurrijk veld…

Ieders eigenheid blijft zichtbaar in de ontstane collage van vormen en kleuren, als een expressie van authenticiteit hand in hand met de creatieve liefdevolle energie die verbindt: een krachtige eenvoud als Wapen van Wereldburgerschap! Het doet vermoeden hoe in de eenvoud van mensen, die hun hart openen naar elkaar, een kracht schuilt die de wereld kan omspannen. Er is in het vreugdevolle samenzijn van zomer 2025 tot zomer 2026 met de Arts Dialogues van het Amor Fati samenspel een aanstekelijke liefdevolle rode draad ontrold, die hopelijk blijft voorrollen…

Ofwel in de woorden van Mathona Dhilwayo en muzikaal vertolkt door Henry Muldrow:

“Wie wijs is, is rijk; wie deugdzaam is, is welvarend; en wie liefdevol is, is voorspoedig.”